BIOGRAPHY SERICA XXV: АГВААНЧОЙДОРЫН ӨГҮҮЛСЭН МОНГОЛ, ТӨВӨДЫН БУРХАНЫ ШАШНЫ АМАН ТҮҮХ-I

░  ГАРЧИГ

• ЭРХЛЭН ХЭВЛҮҮЛЭГЧИЙН ЗУРВАС (На.Сүхбаатар)

• ОРШИЛ

  • Уламжлал гүн, өв зузаан аман соёлоо дээдлэхийн учир (Мандах)

  • Профессор Д.Батын найруулсан эрхэм нандин номд өргөх мялаалгын үг (Ш.Чоймаа)

  • Түүхийн “Алтан авдар” эрдэнээсээ дэлгэлээ (Го.Аким)

  • Номын учир өгүүлэх нь (Д.Бат)

• УДИРТГАЛ

• НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ: ОРЧЛОН ЗАМБУУТИВИЙН ТҮМЭН БОДИСЫН ҮҮСЭЛ

  • Орчлон замбуутивийн үүсэл хийгээд Янжинлхам бурхан буй болсон нь

  • Төвөдийн замба чэмар дээдэлдэг ёсын домог

  • Дэмчог Ранжүн тэдгэр нууц тарний бурханы агуй

  • Бурхан багшийн дээдэс бурмын модноос мэндэлсэн нь

  • Хадагны үүсэл-бэлэг дурсгал

  • Зоос үүссэн тухай

  • Эрт үеийн дайны зэвсэг бий болсон нь

  • Хүуучин жин, лангийн тооллогын хувирал хөгжил

  • Монгол төрөл хэлтэн Монгор, Ёгор, Дүнсян үндэстний ирэлт

  • Түшмэдийн цэцэн охин хийгээд Мин улсын “Да Мин Шүань Дэ” цан бий болсон нь

  • Доромбийн зайд ордог эрэгчин тахианы өндөг

  • Бадайн жарны элсний эрэлт ба элс буусан домог

  • Монгол хүний цайны соёл хийгээд тооны бэлгэдэл

  • Олон янзын модны нэрийдэл, шинж чанар хийгээд үйлдлэл

  • Шир будгийн ялгаа хийгээд “эрдэм” гэдэг үгийн утга

  • Он тооллыг тэмдэглэх арга хийгээд Жамъян бурхан мэндэлсэн мод шатаагдсан нь

  • Төвөдийн Мэхамжамц хийгээд Равжүнгийн тоолол эхэлсэн нь

• ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ: АРДЫН ШҮТЛЭГ, ЗАН ЗАНШИЛ, БӨГ ЧОТГОР

  • Заяач тэнгэрийн хоёр домог

  • Ертөнцийн дөрвөн их хүчтэнийг шүтдэгийн учир

  • Мэргэ төлөг тавих хийгээд цам (бясалгал)-д суухын учир

  • Сүр, сан, тахил тавих хийгээд зул барих ёсон

  • Зул сарын хорин таванд зул барьдгийн учир

  • Овоо тахихын учир

  • Хатан голоос сүлдийн морь (хийморь) гарч ирсэн домог хийгээд хийморь сэргэдгийн учир

  • Хуучны найман сард саранд мөргөдгийн учир

  • Нар, сар хиртэхэд дуу дуулж, сав суулга цохиж дуугардагийн учир

  • Гүмбүм хийдийн Аеибарма гэх золиг гаргах их ёслол

  • Буг босдогийн учир хийгээд хүний гэнэтээр үхэх шалтгаан

  • Буг гарсан тухай нэгэн монгол үлгэр – угалтуурын угийг бутаргаж хаядгийн учир

  • Алшаачууд чөтгөрөөс айж сэжиглэдэг болсны учир

  • Тийрэнгийн тухай хоёр домог

  • Ороолон босдогийн учир

  • Албин чөтгөрийг зайлуулж, өвчнөөс сэргийлэх тухай мод хийгээд лацын дом

  • Бие эрүүл байх ба өвчнийг засах сэргийлэх тухай сул яриа

• ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ: БУРХАНЫ ШАШНЫ ЁС ЗҮЙ, ЛАМЖЛАЛ ЯРИА, ТҮҮХ ДОМОГ

  • Хүний биетэй хамт төрдөг заяаны таван тэнгэр

  • Хүний сайн гурван төрөл хийгээд муу гурван төрөл

  • Дээд гучин гурван тэнгэр хийгээд доод арван найман там

  • “Дүйнхор” хэмээх номын учир

  • Сайн галавын мянган бурхан хийгээд Шамбалын дайн

  • Буг чөтгөрийг дардаг “Цагаан шүхэрт” номын тухай

  • Бурхан багшийн бүтээсэн гурван зүй хийгээд Буриадад очсон Занданзуугийн учир

  • Сум хийдийн дээврийг алтаар өнгөлдгийн учир

  • Ловон Бадамжунай Самьяа хийдийг байгуулсан хийгээд Ма Ти Сы сүмийн догшин сахиус

  • Ловон Бадамжүннайн бүтээсэн Ловончимбын агуй хийгээд Тан улсын үе дэх Алшаа Монголчууд

  • Ра Лозава “Повадүнжиг” гэх номын үндэсийг тасалж, хүнд тус хийсэн нь

  • Тандонжалбо Төвөдөд анх төмөр гүүрийг зохиосон ба Төвөд ардын дуу үүсгэсэн нь

  • Бөөгийн шашин хийгээд бумбын шашны үзэлт харалт

  • Жагарын шашны хувьсал хөгжил

  • Ланьжоу хот дахь хэвтээ Майдарын учир

  • Лхас зууд явж байсан хуучны аялал хийгээд Монголчууд

• ДӨРӨВДҮГЭЭР БҮЛЭГ: ТӨВӨДИЙН БУРХАНЫ ШАШНЫ ХӨГЖИЛ, ХУВИРАЛ ХИЙГЭЭД БУЙ ХӨВЛӨГӨӨН

  • Ли Юлийн (Шинжаан) газарт бурханы шашин анх дэлгэрсэн нь

  • Бурханы шашны дөрвөн аймаг хийгээд Гүмэрэсийн “Сэтгэлийн онол” гэх ном

  • Төвөдөд бурханы шашин үүсч хөгжсөн түрүү дэлгэрэлтийн үе

  • Тансан лам Энэтхэгээс ном залж Бурханы шашныг дэлгэрүүлсэн хийгээд Гурван аймаг савын номын учир

  • Соронзонгомбо хаан Лхас Зууг тогтоосон хийгээд Лхас Зуу байгаа газрын шинж

  • Ландарма хаан Бурханы шашныг нэгтгэсэн хийгээд Төвөд бурханы шашин дэлгэрсэн хожуу үе

  • Ландарма хааны үед нууцаар уламжилж байсан “Ханлобчойсүм” гэх бурханы шашны зураг

  • Баруун Ся улс хийгээд Төвөдийн харилцаа, “Тангад” гэх нэрийн учир

  • Жобожи гэгээний Нэтан хийд хийгээд түүний шарилыг Энэтхэгт авч явсан нь

  • Миларайба Богд амьд насан дээрээ бурханы хутгийг олсон нь

  • Шарын шашныг үүсгэн байгуулсан Зонхава гэгээний дөрвөн их үйл хийгээд гавьяа

  • Зонхава гэгээний шавь, хувилгаан дүү болох Далай лам хийгээд Банчин богд

  • III Далай лам Содномжамцаас “Алтангэрэл” судрыг Монголчуудад номын хувь болгосон нь

  • III Далай лам Содномжамцын илрүүлсэн заяа үздэг хоёр нуур

  • V Далай лам мэндэлсэн газарт байгаа улааны шашинтан хийгээдТөвөдийн 16 хаадын бунхад

  • Дэсрид Санжаажамц Далай ламын таалал төгссөнийг 15 жил нууж, Манжийн хаанд нэг өдөр 3 захиа бичсэн нь

  • VI Далай лам Цаньяанжамцын нууц түүх

  • Лувсанданзаны бослогын үед үлдсэн гурван том хувилгаан

  • VII Далай лам Галсанжамцыг нутагт зүг буцаасан буюу түүнийг дахин ширээнд залсан нь

  • VIII Далай ламаас хойш Далай ламын эцэг “гүн” зэрэг авах болсон нь

  • XIII Далай лам Түвдэнжамцын нэгэн насны зарим үйл

  • IX Банчин эрдэнэ Чойжинямын эцэс насны товч түүх

  • XIV Далай ламын дүрийг тодолсон Төвөдийн Радээн гэгээний хачирхалтай хэдэн явдал

  • Төвөдийн орчин үеийн нэрт эрдэмтэн Шаравжамц

  • Төвөдийн Ганжуурыг англи хэлэнд анх орчуулсан Төвөдийн эрдэмтэн Гэндүнчоймпил

• ТАВДУГААР БҮЛЭГ: МОНГОЛЫН ТҮҮХТ ХҮМҮҮС, ШАШНЫ ЗҮТГЭЛТЭН СЭХЭЭТЭН НАРЫН НАМТАР ТҮҮХ

  • Бөртэ чоно, Гоо марал нас жил

  • Чингис хаан Төвөд “Жингир” гэж дууддагийн учир

  • Чингис хаан Тангадыг дарсан хийгээд Тангадын тухай зарим мэдээ сэлт

  • Хубилай хааны дөрвөн их гавъяа

  • Юань гүрний үед Хубилай хаан эл газрын цагаан сарыг нэгтгэсэн нь

  • Алшаагийн Агваандандар лхарамба “Хүний номын баяр хурим”

  • Агваандандарын сүнс нь Шагшиг Шамбалын оронд бий гэх хэллэг

  • Агваандандарын зохиолыг монголоор орчуулах боломжгүй

  • Агваандандарын хоёр ичэнгүйрэл ба номд дахин шимтсэн нь

  • Агваандандарын Алшаа яманд байсан үе хийгээд хятад хэл сурсан нь

  • Агваандандарын "Хүний номын баяр хурим"-ын нэгэн орчуулга

  • Дүгэр зайсан, Молоом зайсангийн домог

  • Гүмбүм хийдийн их гэгээчүүдийн багш нарын ихэнхи нь монгол хүн байв

  • Донхор гэгээний багшаар Гүмбүмд сууж байсан хишигтний Самбуу лоей

  • Гүмбүм хийдийн их хутагт Ажа Гэгээний тухай хоёр домог

  • Халхын хөрөнгөөр Гүмбүмийн Ярнай Чойр хийд, Жамьяан алтан бурхан буй болсон нь 

  • Өвөрмонголын Авга Да вангийн хошуу хийгээд Гүмбүмийн Чэүши гэгээн

  • Гүмбүмийн гэвш Хорчин Ишжамцын тухай зурвасхан тэмдэглэл

  • Х Банчин эрдэнийг Гүмбүмд Монгол гэр барьж, ширээнд залгасан хийгээд түүний номын багш Гүмбүмийн Жаяг гэгээн

  • Гүмбүмийн хийдийн Минаг гэгээний зарим сонирхолтой үйл хэрэг

  • Гүмбүмийн Гачин гэгээний намтар түүхээс

  • 1930-аад оны үед Халхын нэгэн лам Хөхнуурт Алтан Ганжуур зохиосон нь

  • VIII богд Жавзундамба хутагтыг талал төгссөн тухай Хөхнуурт уламжилсан яриа

  • Халхын Дамбийжалсан Жа ламын тухай өгүүлсэн нь

  • Гүмбүмийн таван хааны сүмийн хамгийн сүүлийн гүртэн цорж-Алшаагийн Дашдондов

• ЗУРГААДУГААР БҮЛЭГ: ХӨХНУУРЫН МОНГОЛЧУУД, ТӨР ШАШНЫН ТҮҮХЭН ХӨГЖИЛ, ХАРИЛЦАА ХОЛБОО

  • Хөхнуурын үүсэл хийгээд Хөхнуур мужийн ирэлт

  • Годан хаан Сажа бандидтай уулзсан нь

  • Годан хаан Төвөд, Хөхнуурын газрыг захирсан нь

  • Сажа хийдийг сэлбэн зассан хийгээд Ланьжоугийн Цагаан суварга

  • Сажа бандида гэгээний өнгөрсөн ба эдүгээ

  • Ланьжоу хот дахь Монголын дурсгалтай зүйл хийгээд Хятадын Тай Пин Гү хэнгэргийн ирэлт

  • Юань улсын үеийн хааны цэргийн үлдэгсэд Төвөд болсон нь

  • Ганьсугийн Лавран хавийн Ронбо Гончэн газрын Монгол угсаатай Төвөдчүүд

  • Гүүш хааны домог ба Төвөдийн төр барьсан нь

  • Гүүш хаан, V Далай лам Лувсанжамц хоёр Төвөдийн “Галдан Побран Чоглай Намжил” ордныг байгуулсан нь

  • V Далай ламын зарлигаар Хөхнуурын таван Цайдамын лам нар эхнэр авч болдог болсон нь

  • Түмэдийн Холонч тайж Төвөдийг 60 жил эзэлсэн ба түүний хүү болох Хөхнуурын Цагаан Номун хаан

  • Гүүш хааны үе Амдогийн “Дөрвөн Жамц” хэмээх нэрт эрдэмтэн гэгээнүүд

  • Манж Чин улсад Хөхнуурын Монголчуудыг эзэлсэн нь

  • Лувсанданзаны бослогыг өдөөж гаргасан Манж Чин улсын хядлага

  • Хөхнуурын хуучин захиргаа, газарзүй

  • Дацан хийдэд байсан Хөхнуурын долоон яаман

  • Ашаа хошуунд захирагдаж байсан хоёр Төвөд газар

  • Хөхнуурын “Бага Бээжин” гэж алдаршсан Донхор хотын эмгэнэл

  • Хөх нуурын тахилга дахин сэргээх болсон нь

• ДОЛООДУГААР БҮЛЭГ: МОНГОЛ, ТӨВӨД БУРХАНЫ ШАШНЫ ГОЛ БОЛОХ СҮМ ХИЙД

  • Бурханы гайхамшигт орон болох Утай хийгээд Манзушри бурханы домог

  • Төвөдийн шарын шашны гол дөрвөн их хийд – Сэра, Галдан, Брайбүн, Дашлхүнбэ

  • Хөхнуурын Гүмбүм хийдийн хамааралт, дотоод байдал, захиргаа

  • Ганьсугийн Лавран Дашинчил хийдийг тогтоосон нь

  • Төвөдийн Сэлийгодцан агуй хийгээд Даглүнгомба хийдийн домог

  • Хөхнуурын Минь Хэ сянь-ы Цомүкара хийд

  • Хөхнуурын До Цан Доржичан хийдийн домог

  • Хөхнуурын хуучин дөрвөн хийд- Жачүн, Чувсан, Алтан, Гонлүн

  • Хөхнуурын Хүан Юнь сянь-ы Дацан хийдийн шүтээний учир

  • Далай лам, Банчин богдыг ирэхэд аливаа сүм, хийд, шашны эрхээ өргөдгийн ёсон

  • Сүм хийдийн сахиус - Таван хаанй сахиусын ирэл ба түүх

• НАЙМДУГААР БҮЛЭГ: ХӨХНУУР МОНГОЛЧУУДЫН АМАН ҮЛГЭР, АРДЫН ДОМОГ

  • Гэсэрийн домог хийгээд сурвалж материал

  • Гэсэрийн тууж хайлдаг Бардогийн тухай хоёр жижиг домог

  • “Монгол хааны хороо” гэх газар – Ганц нүдтэй амьтны домог

  • Бэлгэ (төлгө) барьдаг гахайн толгой

  • Шими баасаа булдгийн учир

  • Гурван есөөр үнэг ульдагийн учир 

  • Нар сарын хөтлийн домог (1)

  • Нар сарын хөтлийн домог (2)

  • Нар сарын хөтлийн домог (3)

• ЕСДҮГЭЭР БҮЛЭГ: ТӨР ШАШНЫ ХУУЛЬ СУРГААЛ, СОЁЛ ТҮҮХ, БАР ХЭВЛЭЛ

  • Төр барих, төрийг засах ёсон

  • Төрийн тамга, хад ноёдын зэрэг, дэс

  • Манж Чин улсын Энх-Амгалан хааны үед Халх Монголчууд Бээжинд ирж байсан нь

  • Манж Чин улсад үл захирагдсан Хятадын зарим зан үйл

  • Бээжингийн хааны орд гадаадын түрэмгийлэлд өртсөнгүй үлдсэн нь

  • Чойрын ном сурах шаардлага ёсон

  • Төвөд үсгийэ үүсэл хийгээд Төвөд үсгийн соёл (өнгөрсөн ба эдүгээ)

  • Төвөд ном эрдмийн их дамжаа

  • “Зохист аялгууны толь” гэх яруу найргийн онолын тухай

  • Энгийн сургаал – Хүний ёс

  • Үсэг бичгийг гоё сайхан бичихийн дадгал ёсон

  • Монголын хаад Төвөд Ганжуурыг анх хэвлэж хамгаалсан хийгээд Ганжуурын гар бичмэл эхүүд

  • Хөхнуурын Чи Жя Цовагийн Алтан Ганжуур шатагдсан нь

  • “Улаан асрын зүүд” -ийг анх төвөд хэлд орчуулсан нь

  • Өвгөн эрдэмтний 60-аад оны домогт аялал– Үүдэн сахиусны домог

  • Тан улсын үе дэх Хятад Төвөдийн хил, зам харилцаа

  • Төвөд хүний чулууны мэргэжил

  • Төвөд газрын хувцас хөнгөлөх баяр хийгээд Нүннай сахих* шашны зан үйл

• ДАГАЛДУУЛАЛ №1. АГВААНЧОЙДОР ГУАЙН ТУХАЙ ӨГҮҮЛЭМЖ

• ДАГАЛДУУЛАЛ №2. АГВААНЧОЙДОР ГУАЙН ТУХАЙ ГАДААД ДОТООДЫН ЭРДЭМТЭД ӨГҮҮЛСЭН НЬ

  • • Нэг. Л.Хүрэлбаатар: “Хоёр хэлийг өгүүлэгч” -ийн хожуугийн нэгтэй уулзав (1996)

    • Хоёр. Д.Цэрэнсодном: Аяга цай хувааж уух зуур Агваанчойдор гуайн хуучилсан үгс

    • Гурав. Ш.Чоймаа: Буянт буурал багштантай уулзсан минь

    • Дөрөв. Л.Тэрбиш: Гярган Агваанчойдор багштаны тухай хэдэн үг

    • Тав. Ч.Дагвадорж: Ланьжоу нутгийн тэмдэглэл буюу хоёр мянган жилийн шилдгийн нэгтэй хоног өдрийн уртад хөөрсөн хууч яриа

    • Зургаа. Д.Бүрнээ: Эрдэмтэн багштай учирч, номын алтан хэлхээг залгасан нь..

    • Долоо. Гөрөөчин Чүлтэм: Дээд Монголын орчин үеийн нэрт эрдэмтэн гуайтай учирч золгосон минь.

• ДАГАЛДУУЛАЛ №3. АГВААНЧОЙДОР ГУАЙН ЯРЬСАН АМАН ТҮҮХЭЭС СЭДЭВЛЭН ӨГҮҮЛЭХ НЬ

  • Нэг. Хөхнуурын Монголчуудын тухай үүх түүхийн сүвэгчлэл

  • Хоёр. Төвөд Хөхнуурийн газар бурханы шашин дэлгэрсэн нь

  • Гурав. Богд Зонхава монгол хүн болох нь

  • Дөрөв. Бурханы шашинд хүчин өргөсөн – Монголчуудын “Таван хааны сахиус”

  • Тав. Төвөд, Хөхнуур, Ганьсугийн газрын зарим сүм хийдийн түүх дурсгал, шүтээний учир

  • Зургаа. Гүүш хааны байгуулсан “Галдан Повран Чоглай Намжил” ордон хийгээд Энэтхэгийн харьцаа

  • Долоо. Хөхнуур Төвөдийн газарт байгаа Ганжуурын судар ном бичигдэж хэвлэгдсэн мэдээ сэлт

  • Найм. “Гэсэрийн тууж” нь Монголчууд ба Шар Ёгортой холбогдох нь..

  • Ес. Төвөдийн бурханы шашны хөгжилтөд зориулсан Монголчуудын өглөгийн сан хөмөргөөс сэдэвлэх нь

  • Арав. Хөхнуур Төвөд газрын Монгол лам нарын Төвөдөөр туурвиж байсан ном зохиолын жишээ

• ДҮГНЭЛТ

• ХОЙНОХ ҮГ

• ЗОХИОГЧИЙН ТАНИЛЦУУЛГА